© 2015 P&P

In het kort

De oorsprong van esthetisch gevoel en kunst

Hoe komt het dat de mens kunst kan waarderen? Marc Vermeersch denkt dat het antwoord te vinden is in de biologie, in de strijd voor het overleven van de mens.
Dat gaf ons allen esthetisch gevoel en dat is de basis van de waardering kunst, ook abstracte kunst. Hij geeft een overzicht van de oudste uiting van kunst bij australopitheken, 2,5 miljoen jaar geleden. De oudste vondsten van de mens zijn 400.000 jaar oud of ouder. Toneel, muziek, smaak en gevoel komen aan bod.

Lezingenreeks: de geschiedenis van de mens door Marc Vermeersch

Lezing (2) De oorsprong van esthetisch geweld en kunst

De oorsprong van kunst

Om de oorsprong van kunst te begrijpen neemt Marc Vermeersch ons mee naar een ver verleden waar de mens de eigenschappen verwierf die het mogelijk maakten kunst te maken en te appreciëren.

Mensen hebben aanleg voor esthetisch gevoel, de eigenschap het schone te herkennen en te waarderen. Het is in zijn kern een evolutionair voordeel. Het is via de zintuigen dat gevoelens en ideeën die het schone oproepen door de hersenen herkend worden. Deze aanleg komt wellicht voort uit eigenschappen die direct verband houden met de reproductie van de mens: graag andere mensen zien omdat het nodig is voor de reproductie zowel van nieuwe mensen als van voedsel. Vandaar ook dat we dieren en planten en de texturen, kleuren enzovoort die we bij hen herkennen bij onseen goed gevoel oproepen. Een goed gevoel was (en is) hetzelfde als het schone, esthetisch gevoel.

Esthetisch gevoel, meer dan 2,5 miljoen jaar geleden

In Makapansgat (Zuid-Afrika) werd een kiezelsteentje gevonden dat doet denken aan een gezicht. Het moet waarschijnlijk door een australopethicus meegenomen zijn van een plaats die minstens 32 km verwijderd is van de vindplaats. ‘Iemand’ heeft tussen 3 tot 2,5 miljoen jaar geleden dit steentje opgeraapt omwille van de gelijkenis met een gezicht. Hij/zij vond het bovendien de moeite waard om het over een lange afstand mee te dragen.

Dit kiezelsteentje is dus niet alleen het oudste bewijs dat onze vroege voorlopers oog hadden voor wat ze mooi, eigenaardig of opvallend vonden maar vormt - méér dan alle fossiele botten - een link tussen ‘hen’ en ‘ons’! Wij kunnen m.a.w. dezelfde verwondering opbrengen voor dit eenvoudige kiezeltje om net dezelfde reden als zij.

Een kunstenaar als Pablo Picasso had er geen moeit mee om van de grotschilderingen in Lascaux te zeggen “dat we niets uitgevonden hebben”. En dat is nu net een kenmerk van kunst: men kan geen wezenlijk andere eigenschappen, behalve technische’ toekennen aan kunst die 30.000 jaar of ouder is en hedendaagse kunst.

Wat is kunst?

Er zijn enorm veel meningen en dus eindeloze discussies over wat kunst is. Esthetisch gevoel, de eigenschap het schone te herkennen, is de basis van kunst. Een basale definitie  kunst is “Kunst is alles wat door de mens is gemaakt en zijn esthetisch gevoel aanspreekt.” Deze definitie is basaal maar heeft als voordeel dat het alle kunst, die van een ver verleden en het heden, ongeacht land en volk, ongeacht de klasse of de opleiding enzovoort omvat.

Marc Vermeersch, De geschiedenis van de mens. Deel I, Jagers en verzamelaars.

Over kunst:

Boek 1, Van pan tot Homo sapiens, p. 80-81(definitie) , 198-199, 208, 221, 253, 316-317, 330.

Boek 2, de maatschappij van jagers en verzamelaars, p.119-123, 134-135,185-200, 212, 244, 279, 289.

Download een uitgebreidere tekst (PDF) over het ontstaan van esthetisch gevoel en kunst

(Klik op onderstaande knop)